Otwarcie spadku – otwarcie możliwości ubiegania się o zachowek
Śmierć członka rodziny osoby wiąże się z wieloma konsekwencjami, w tym także w sferze praw jego najbliższych. Przede wszystkim, w chwili śmierci dochodzi do otwarcia spadku po zmarłym. W rezultacie następuje przejście praw i obowiązków majątkowych zmarłego na jego spadkobierców, co określane jest mianem dziedziczenia.
Dziedziczenie może nastąpić wyłącznie na podstawie ustawy lub testamentu. Na mocy dziedziczenia ustawowego spadkobiercami zostają przede wszystkim członkowie rodziny zmarłego – małżonek, zstępni (dzieci i wnuki), rodzice, dziadkowie lub rodzeństwo i zstępni rodzeństwa. Ustawa reguluje również wysokość udziałów przysługujących poszczególnym spadkobiercom w pozostawionym po zmarłym majątku.
Inaczej przedstawia się sytuacja w przypadku dziedziczenia testamentowego.
Na podstawie testamentu spadkobiercami zostają osoby wskazane w nim przez spadkodawcę. Zmarły może również w sposób odmienny niż czyni to ustawa określić udziały poszczególnych spadkobierców w jego majątku. Oznacza to, że w drodze testamentu jest dopuszczalne powołanie do dziedziczenia na przykład jedynie swoich dzieci, pomijając chociażby małżonka. Spadkodawca może także w testamencie przekazać całość lub część swojego majątku osobie spoza kręgu spadkobierców ustawowych, a więc chociażby znajomemu lub partnerowi.
W praktyce często zdarzają się sytuacje, gdy zmarły, poprzez darowizny dokonane jeszcze za życia lub właśnie w drodze testamentu, przekazuje całość lub część swojego majątku osobom, które nie dziedziczyłyby po nim zgodnie z ustawą. Istnieją również przypadki, w których spadkodawca przekazuje wybranym przez siebie spadkobiercom majątek większy niż ten, który przypadałby im z mocy ustawy, co skutkuje jednocześnie zmniejszeniem wartości udziałów w spadku przysługujących pozostałym spadkobiercom.
Czy w takich sytuacjach przepisy zapewniają jakąkolwiek ochronę osobom pokrzywdzonym wskutek działań spadkodawcy? Co do zasady odpowiedź na tak to pytanie jest twierdząca. Niektórzy członkowie rodziny zmarłego dysponują bowiem prawem do otrzymania równowartości określonej części jego majątku, niezależnie od tego, co zmarły rzeczywiście z majątkiem tym uczynił. Uprawnienie to, czyli zachowek, uregulowane jest w przepisach Kodeksu cywilnego.
Czym jest zachowek?
Zachowek jest instytucją prawa cywilnego w ramach której najbliżsi członkowie rodziny zmarłego posiadają prawo do otrzymania określonej części udziału w jego majątku niezależnie od tego, komu w rzeczywistości majątek ten został przekazany. Poprzez przekazanie majątku należy rozumieć przede wszystkim powołanie do dziedziczenia w testamencie oraz uczynienie w nim zapisów windykacyjnych. Przekazaniem majątku będzie także dokonanie przez spadkodawcę za życia określonych darowizn, o czym mowa w dalszej części artykułu.
Celem zachowku jest więc ochrona interesów najbliższych krewnych spadkodawcy. Osoby te są uprawnione do dochodzenia od spadkobiercy, względnie zapisobiercy windykacyjnego lub osoby obdarowanej za życia przez zmarłego, zapłaty sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia.
Warunkiem dopuszczalności dochodzenia zachowku jest brak jego otrzymania od samego spadkodawcy. Jeżeli bowiem osoba uprawniona do zachowku:
– otrzymała od spadkodawcy darowiznę,
– została powołana do spadku,
– została uczyniona przez spadkodawcę zapisobiercą,
– otrzymała świadczenia od fundacji rodzinnej lub mienie w związku z rozwiązaniem fundacji rodzinnej,
a wartość tych świadczeń pokrywa należny zachowek, nie może żądać już dodatkowych kwot, nawet jeśli otrzymała mniej niż otrzymałaby przy dziedziczeniu ustawowym.
Kto jest uprawniony do dochodzenia zachowku?
Uprawnionymi do zachowku są wyłącznie osoby wchodzące w skład wąskiego kręgu najbliższych krewnych zmarłego. Należą do nich jedynie zstępni , małżonek oraz rodzice spadkodawcy. Uprawnionymi z tytułu zachowku nie będzie natomiast rodzeństwo zmarłego lub też jego dziadkowie.
Wskazani powyżej członkowie rodziny zmarłego muszą być równocześnie osobami, które zostałyby powołane do spadku z ustawy. Okoliczność tę należy zawsze ustalić analizując konkretny przypadek dziedziczenia. Jeżeli bowiem, z różnorakich przyczyn, członkowie rodziny zmarłego nie byliby uprawnieni do otrzymania po nim spadku na mocy ustawy, to tym bardziej nie będzie przysługiwało im prawo do zachowku. Jako przykład można podać sytuację małżonka zmarłego, który jeszcze za życia spadkodawcy zrzekł się po nim dziedziczenia, lub też dziecka spadkodawcy, które zostało uznane za niegodne dziedziczenia.
Kto jest zobowiązany do zapłaty zachowku?
Zgodnie z ogólną zasadą, roszczenie o zapłatę zachowku powinno zostać skierowane w pierwszej kolejności wobec spadkobiercy zmarłego. Nie ma przy tym znaczenia, czy osoba wobec której kierowane jest roszczenie, została powołana do dziedziczenia na podstawie ustawy, czy też na podstawie testamentu. W przypadku, gdy otrzymanie zachowku od spadkobiercy okaże się niemożliwe, swe żądania należy skierować do zapisobiercy windykacyjnego. Jeżeli otrzymanie należnego zachowku okaże się niemożliwe także i od zapisobiercy windykacyjnego, a spadkodawca dokonał przed śmiercią darowizn doliczonych do spadku, osoba uprawniona powinna swe żądanie skierować do osób, na rzecz których darowizny te zostały uczynione.
Co istotne, przepisy przewidują pewne ograniczenia odpowiedzialności za zapłatę zachowku dla każdej z powyżej wskazanych osób. Dlatego też przed wystąpieniem z żądaniem zapłaty należy dokładnie przeanalizować możliwość zaistnienia ewentualnych trudności w skutecznym jego dochodzeniu.
W tym zakresie przydatna może okazać się konsultacja z profesjonalnym pełnomocnikiem.
Ile wynosi zachowek?
Z tytułu zachowku osoba uprawniona może domagać się zapłaty na jej rzecz kwoty odpowiadającej połowie wartości udziału spadkowego, który przypadałby jej przy dziedziczeniu ustawowym. Jednakże, w przypadku gdy osoba uprawniona do zachowku jest trwale niezdolna do pracy lub też gdy jest ona małoletnim zstępnym spadkodawcy, kwota należnego zachowku wzrasta do równowartości dwóch trzecich przypadającego jej udziału spadkowego.
Warto pamiętać, że w świetle przepisów małoletnim jest osoba, która nie ukończyła jeszcze 18 roku życia.
Jak obliczyć wartość należnego zachowku?
Obliczenie wysokości należnego zachowku należy rozpocząć od dokładnego określenia wysokości udziału spadkowego przysługującego osobie uprawnionej do zachowku. Przy ustalaniu udziału uwzględnia się spadkobierców niegodnych oraz spadkobierców, którzy spadek odrzucili, nie uwzględnia się natomiast spadkobierców, którzy zrzekli się dziedziczenia albo zostali wydziedziczeni.
Następnie należy poświęcić uwagę na prawidłowe wyliczenie substratu zachowku. Podstawą jego ustalenia jest czysta wartość spadku, którą to stanowi wartość aktywów wchodzących w skład majątku zmarłego pomniejszona o wartość długów spadkowych. Do samego majątku spadkowego dolicza się wartość darowizn dokonanych przed śmiercią przez spadkodawcę z wyjątkiem drobnych darowizn, darowizn zwyczajowo w danych stosunkach przyjętych, oraz darowizn sprzed więcej niż dziesięciu laty, licząc wstecz od śmierci spadkodawcy, dokonanych na rzecz osób niebędących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku. Darowizną doliczoną do spadku nie powinien więc być zatem prezent przekazany przez zmarłego małżonkowi z okazji rocznicy ślubu lub drobny podarunek dokonany na rzecz znajomego z okazji jego urodzin. Jednakże, w związku z nieostrym brzmieniem przepisu, każdy osobny przypadek dokonanej przez zmarłego darowizny może wymagać odrębnej analizy pod kątem zasadności ewentualnego jej doliczenia do spadku.
Do majątku spadkowego dolicza się również zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę, fundusz założycielski fundacji rodzinnej wniesiony przez spadkodawcę, w przypadku gdy fundacja ta nie jest ustanowiona w testamencie, a także mienie w związku z rozwiązaniem fundacji rodzinnej, o wartości nie większej niż wysokość funduszu założycielskiego fundacji rodzinnej wniesionego przez spadkodawcę. Do spadku nie dolicza się natomiast zapisów zwykłych i poleceń, zawartych przez spadkodawcę w testamencie.
Podsumowanie
Uprawnienie do dochodzenia zachowku stanowi nierzadko jedyną możliwość otrzymania przez najbliższych członków rodziny zmarłego udziału w pozostawionym po nim majątku. Prawidłowe ustalenie przysługującej kwoty, a następnie skuteczne dochodzenie jej zapłaty, nie należy jednak do najłatwiejszych. Dlatego też, w sytuacji braku otrzymania należnego nam spadku po bliskiej osobie, warto skonsultować swoją sytuację z profesjonalnym pełnomocnikiem, zaznajomionym z problematyką prawa spadkowego.
